Sosyolojik Açıdan Zaman Kavramı ve Kültürel Algısı

Zaman ve Toplumsal Algısı

İnsanoğlu, medeniyet öncesinden bu yana zamanın akıp gittiğinin bilincinde olmuştur. Öncelikle gece ile gündüzün dönüşümünü gözlemlemiş, ardından güneş saatini kullanmıştır. Düşünürler yüzyıllar boyunca zamanı tanımlamaya çalışmıştır. Newton, zamanın mutlak olduğunu; Leibnitz ise olayların sırasından ibaret olduğunu savunmuştur. Einstein da Leibnitz'e katılarak zamanın, olaylar dışında bağımsız bir varlığının bulunmadığını ifade etmiştir. Zamanın geçişini, çevremizdeki hareketleri karşılaştırarak anlarız. Güneşin doğup batması "gün"ü, tekrarı "ay"ı çağrıştırır; ancak geçen zamanı çoğu zaman bir an gibi hatırlarız.

Zaman algısı kültürden kültüre değişir. Batı toplumlarında zaman mutlak ve ölçülebilir bir değerken, Doğu toplumlarında daha esnektir. Türk kültüründe "Vakit nakittir" sözü yaygındır ancak bu anlayışa uygun davranış azdır. Zaman, para gibi sınırlı bir kaynaktır; fakat para her zaman daha kıymetli görülür. Bir Çin atasözü "Bir kilo altın bir dakika satın alamaz" diyerek zamanın satın alınamayacağını vurgular.

Gündelik yaşamda zaman, faaliyetlerimizi planlarken sürekli başvurduğumuz bir olgudur. Sabah uyanış, işe gidiş, yemek saatleri gibi tüm etkinliklerin belirli bir zamanı vardır. Ancak bilim insanları zamanı hâlâ net biçimde tanımlayamamaktadır. Çünkü aynı zaman dilimi farklı kişiler, coğrafyalar ve kültürler için farklı anlamlar taşır. Alanyazında öne çıkan tanımlar şunlardır:

• Peş peşe gelen olaylar sonucunda hissedilen bir algı biçimidir.
• Başlangıcı ve sonu olmayan soyut bir kavramdır.
• En kıt ve eşsiz kaynaktır; hayatın kendisidir.

Toplumların gelişmişliği, zamanı kullanma biçimlerinden anlaşılabilir. Zamanı planlı kullanan toplumlar çalışmaya ve dinlenmeye yeterli süre ayırır. Descartes, ulusların zenginliğini zamana verdikleri öneme bağlamıştır. Zaman kullanımı, bireylerin eğitim ve entelektüel düzeyine dair ipuçları sunar.

Toplumların dakiklik eğilimi de değişkendir. İngiltere, zaman konusunda en hassas ülkelerden biridir. Londra'da otobüs duraklarında araçların kaç dakika sonra geleceği gösterilir. Yapılan uluslararası bir araştırmada yürüme hızı, postane işlemleri ve saatlerin doğruluğu gibi kriterlere bakılarak "zamanın hızı" ölçülmüştür. Araştırmaya göre İsviçre, İrlanda, Almanya ve Japonya en hızlı; El Salvador, Brezilya ve Endonezya ise en yavaş ülkelerdir.