Kamu İşletmeleri: Tanımı, Özellikleri ve Türleri
Kamu İşletmeleri
Kamu işletmeleri, mülkiyet ve sermayenin yarıdan fazlasının devlete ait olduğu işletmelerdir. Bu tür işletmelerin temel amacı kar elde etmekten çok topluma hizmet götürmektir. Bu nedenle üretilen mal ve hizmet ile sağlanan kazanç arasında her zaman kolaylıkla denge sağlanamaz. İşletmelerin zararları devlet veya belediye tarafından karşılanır.
Kamu işletmeleri piyasa koşullarına her zaman tam uyum sağlayamaz. Bürokratik yapının ağır çalışması, kararlarda esneklik sağlamaz ve bu durum işletmelerin rekabet gücünü olumsuz etkileyebilir. Bununla birlikte toplumun temel ihtiyaçlarının karşılanmasında kritik bir rol oynarlar.
Kamu İşletmelerinin Türleri
Kamu işletmeleri kendi içinde dört gruba ayrılmaktadır:
- Döner Sermayeli İşletmeler: Devletin genel bütçesinden ayrılan sermaye ile kurulan ancak tüzel kişiliğe sahip olmayan işletmelerdir. Devlet matbaası, devlet hastaneleri ve kara kuvvetleri fabrikaları bu gruba örnek gösterilebilir.
- Katma Bütçeli İşletmeler: Katma bütçeli devlet dairelerine bağlı olarak kurulan ve yine tüzel kişiliği bulunmayan işletmelerdir. Devlet üretme çiftlikleri, orman genel müdürlüğü ve petrol işleri genel müdürlüğü bu kapsamda değerlendirilir.
- Yerel Yönetim İşletmeleri: Belediyelere, il özel idarelerine ve köylere bağlı olarak kurulan, tüzel kişiliği olmayan işletmelerdir. Belediyeye bağlı su, elektrik, havagazı, doğalgaz ve şehir içi otobüs işletmeleri bu gruba girer.
- Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT): Sermayesinin tamamı veya %50'den fazlası kamu kuruluşlarına ait olan, ekonomik alanda ticari esaslara göre faaliyet gösteren ve tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır.
Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Alt Statüleri
Kamu iktisadi teşebbüsleri kendi içinde iki statüye ayrılmaktadır:
- İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT): Sermayesinin tamamının devlete ait olduğu, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan kamu iktisadi teşebbüsleridir. Kalkınma bankaları ve kamu bankaları bu statüye örnek verilebilir.
- Kamu İktisadi Kuruluşu (KİK): Sermayesinin tamamı devlete ait olan ve tekel niteliğindeki mallar ile temel mal ve hizmet üretmek ve pazarlamak üzere kurulan kamu iktisadi teşebbüsleridir. Ulaştırma, haberleşme ve altyapı alanlarında faaliyet gösteren kuruluşlar bu gruba girmektedir.
Kamu işletmelerinin sınıflandırılması, yönetim biçiminin oluşturulması ve topluma hizmetin etkin bir şekilde sürdürülebilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu işletmeler, özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda toplumun ihtiyaçlarını karşılayarak ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlar.