Dünya Dopingle Mücadele Kuralları: WADA Kodu

Dopingle Mücadelenin Tarihsel Gelişimi

Doping, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde uluslararası spor federasyonlarının gelişmesiyle sistematik bir sorun haline gelmiştir. İlk yasaklayan kuruluş 1928'de Uluslararası Atletizm Federasyonları Birliği (IAAF) olmuş, onu 1966'da FIFA ve UCI izlemiştir. Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC) 1967'de ilk tıbbi komitesini kurmuş, 1968'deki olimpiyat oyunlarında ilk doping kontrolleri yapılmıştır. İlk yasaklı maddeler listesi uyarıcılar ve narkotik ajanları içeriyordu; anabolik steroidler o dönemde analiz edilemediği için listede yer alamamıştır.

WADA'nın Kurulması ve WADA Kodu

1999'daki Festina skandalının ardından toplanan Sporda Doping Dünya Kongresi, Dünya Dopingle Mücadele Ajansı'nın (WADA) kurulmasına karar vermiştir. WADA 10 Kasım 1999'da resmen kurulmuş, 2000 Sidney Olimpiyatları'nda müsabaka dışı kontroller ilk kez uygulanmıştır. İlk WADA Kodu 2003'te Kopenhag'da kabul edilmiş ve 2004 Atina Oyunları'yla yürürlüğe girmiştir. Daha sonra 2009, 2015 ve 2021 kodları kabul edilmiştir. WADA Kodu, imzalayan tüm kurumlar için anayasa niteliğindedir. İlk kodda 8 kural ihlali doping olarak tanımlanmış, 2021 itibarıyla bu sayı 11'e çıkmıştır.

UNESCO Konvansiyonu

UNESCO, 19 Ekim 2005'te WADA Kodunu temel alan Sporda Dopinge Karşı Uluslararası Konvansiyon'u kabul etmiştir. Bu belge, dopingle mücadeleye uluslararası anlaşma niteliği kazandırmış ve 1 Şubat 2007'de yürürlüğe girmiştir. Türkiye, konvansiyonu 10 Aralık 2007'de kabul ederek iç hukukunun bir parçası haline getirmiştir. Konvansiyon; doping tanımının kodla aynı olmasını, WADA'nın bağımsızlığını ve ülkelerin eğitim, gümrük, ilaç ruhsatlama gibi alanlarda da yasal düzenleme yapmasını öngörmektedir.

Doping Kontrol Laboratuvarları

Doping kontrol laboratuvarları, kural ihlallerinin kanıtlanmasında en somut delili sağlar. 1970'lerden itibaren analiz yöntemleri gelişmiş, IAAF 1979'da akreditasyon sistemini başlatmıştır. 1981'de IOC ve IAAF uzman komiteleri dünyada sınırlı sayıda laboratuvarı akredite etmiştir. WADA'nın kurulmasından sonra akreditasyon işlemleri WADA'ya geçmiş ve uluslararası bir standart hazırlanmıştır.

Türkiye'de Dopingle Mücadele

Türkiye'de ilk resmi yönetmelik 1993'te yayınlanmıştır. Türkiye Doping Kontrol Merkezi 1989'da kurulmuş, 2001'de IOC, 2003'te WADA akreditasyonu almış; 2011'de kaybettiği akreditasyonu 2015'te yeniden kazanmıştır. Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu (TDMK) 2011'de kurulmuş ve WADA tarafından tanınmıştır. Türkiye Futbol Federasyonu 1993'te başlattığı kontrollerle 2017'ye kadar 15.643 test yapmış, pozitif oranı %0,35 olmuştur. Türkiye Basketbol Federasyonu ise 2006-2007 sezonunda başlattığı kontrollerde 4.300'ün üzerinde test gerçekleştirmiştir.